Logo




Patiënt: De eenzame reiziger

10 / 07 / 2012

Recept: Austerlitz van W.G. Sebald

Vroeger moest je wel een gaatje in hoofd hebben om uit reizen te gaan. Werd je in de Middeleeuwen veroordeeld, dan kon je soms kiezen: de doodstraf of te voet naar Compostela. Makkelijk keuze, denkt de hedendaagse lezer nu. Maar in die tijd was je je leven niet zeker op de weg. Rovers, wilde dieren, ontbering. Dat misdadigers überhaupt de keuze voorgelegd kregen, geeft aan dat er toch een paar gedacht moeten hebben: dan maar liever de korte pijn en geen heimwee op de koop toe.

Tot medio twintigste eeuw was reizen ter ontspanning een liefhebberij voor mensen die zich heel erg zaten te vervelen op een berg geld. In het buitenland leerden ze dat verandering van uitzicht niet minder doet vervelen. Nu vliegen ladingen koopvee de hele wereld rond om op de plaats van aankomst bij voorkeur hetzelfde te eten als wat ze thuis in de ruif hadden hangen.

Van een heel ander slag zijn de eenzame reizigers. Die had je altijd al en zijn waarschijnlijk nazaten van die eerder genoemde Compostela-gangers. De pelgrims, backpackers en andere dolende zielen geloven dat reizen je blik verruimt. Dat het zoiets is als boeken lezen. Misschien hebben ze gelijk. Al heb je met boeken het voordeel dat je er geen diarree van krijgt. Meestal.

Cover austerlitz

Nu vergezelt eenzaamheid iedere mens. De ongebonden reiziger is er meestal goed tegen bestand. Bovendien raakt hij makkelijk aan de praat met passanten. Het probleem van toevallige ontmoetingen is dan weer dat ze zelden inhoudelijk zijn te noemen. Taalbarrière, culturele verschillen en de eeuwige achterdocht verhinderen dat het gesprek verder gaat dan wat vroeger op de eerste bladzij van een vriendenboekje stond.

Wie een reisgezel zoekt, maar dan zonder het gedoe van gesplitste rekeningen of te kleine bedden, kan er één vinden in het boek Austerlitz van de Duitse auteur W.G. Sebald (1944-2001). De wat mistroostige verteller neemt als student af en toe de wijk naar België om te helen in anonimiteit. Hij loopt daar Austerlitz tegen het lijf. Op een vreemde maar niet bevreemdende manier blijft de verteller hem toevallig tegenkomen in zijn reizen door Europa.

Tot duidelijk wordt waar het hoofdpersonage zijn zwervende ziel aan te danken heeft. Ondertussen hebben we de geschiedenis van een continent meegekregen op de onnadrukkelijke manier van een slenterwandeling.

Stilistisch gezien staat dit boek op grote hoogte. De soms paginalange zinnen vervlechten moeiteloos observatie, overpeinzing, feit en fictie. Teruglezen is vanwege de helderheid niet nodig. Zoals een trein die vertrekt en zo je vakantiegevoel oproept, zo brengt iedere zin een verlangen naar de volgende zin teweeg.

Patiënt: Wie een eenzame kerst heeft

23 / 12 / 2011

Recept: De aantekeningen van Malte Laurids Brigge van Rainer Maria Rilke

Jajajajajaja, literatuur kan kwetsen, verwonden, doen zieltogen maar vooral… troosten. Zo hoort men vaak beweren. Een roman als zakdoek. Wel, de boekendokter is het daar voor de duur van deze tekst nu eens helemaal niet mee eens.

Als een lief de deur onvergetelijk hard achter zich dichtslaat, loopt niemand meteen naar de boekenkast. En als u dat wel doet, is het zeer begrijpelijk dat u uw dagen alleen moet slijten. Even lekker een negentiende-eeuwse klepper op schoot als u terugkomt van een begrafenis? Lijkt me sterk.

Nee, romans en gedichten kunnen wel uw gevoelsleven verwoorden maar voor stelping of oplossing moet u toch echt bij Kleenex of Nescafé zijn. Van lezen wordt u een beter mens, maar gelukkiger? Ja, er is wat uiterst summier psychologisch onderzoek die dat doet vermoeden, maar voor geluk kunt u toch beter grijpen naar een geliefde.

Ja, en als die er niet is? Zeker in deze dagen van dennengeur en champagne-adem kan dat wel eens pijn doen. Knijp gerust uw ogen dicht tegen het verkilde licht van uw koelkast, grabbel naar wat u vinden kunt in de diepvriesla. Ben & Jerry’s en Smirnoff kunnen het soms goed vinden met elkaar.

Neen? U let op lever en lendenen? Liever een boek? Neem dan niets tot u over geesten, zwavelstokjes of andere escapistisch spul. Daar gaat u alleen maar nog meer van grienen. In deze tijden is het beter te lezen over eenzaamheid en menselijk onvermogen. Herkenning verlicht namelijk.

De boekendokter kent geen eenzamer boek dan –nee, vergeet Crusoë, die had het nog naar zijn zin – De aantekeningen van Malte Laurids Brigge van Rainer Maria Rilke (1875 – 1926). Het is de enige roman die deze dichter heeft geschreven. Al gebruikte hij zelf liever de term ‘prozaboek’. Fictieve aantekeningen zijn het, dagboeknotities, gedachten van Brigge. Een twintiger die naar Parijs is gegaan om… tja, er achter te komen wat hij nu eigenlijk moet met zijn leven? Om er te sterven? Om er om zich heen te kijken? Om er de durf te vergaren om een bestaan als dichter op te bouwen? Om er dood te gaan zodat er een nieuwe versie van hem geboren kan worden?

Zoiets. Ongeveer. Precies.

Jeugdherinneringen, gecombineerd met stadsobservaties en bespiegelingen over zingeving en de dood wisselen elkaar af. Er is geen plot, geen verhaallijntje dat de aandacht wil vasthouden. Wel zijn er zinnen als: ‘Wat werd beschenen was door de mist omsluierd als door een lichtgrijs gordijn. Grijs in grijs zonden zich de standbeelden in de nog verhulde tuin. Hier en daar stonden bloemen op in de lange bloembedden en zeiden: rood, met geschrokken stem.’ Of: ‘En niet is gering en overtollig.’ Of: ‘Hier kon je niet op wachten, je was er, je was gedwongen tot het nauwelijks meetbare: een gevoel dat een halve graad steeg, de hoek waaronder een door bijna niets belaste wil zou uitslaan, die je van heel dichtbij zou aflezen, de lichte vertroebeling in een druppel verlangen en de nietige kleurverandering in een atoom vertrouwen: dat moest je constateren en bewaren; want in dergelijke processen bevond zich nu het leven, ons leven dat in ons was binnengegleden, dat zich naar binnen had teruggetrokken, zo diep dat er nauwelijks nog iets van vermoed werd.’

Nog even doorbijten. Voor je het weet is Kerstmis voorbij.

Patiënt: Mannen na een scheiding

22 / 09 / 2011

Recept: Leven in eenzaamheid van Petrarca

Alleenstaanden werken harder, slapen slechter, drinken meer en krijgen vaker kanker. Afgelopen week bleek uit enquêtes van Dexia en Sanoma dat het vooral de mannen zijn die de klappen krijgen na een breuk. Ze weten meestal nog steeds niet hoe de wasmachine werkt, hoe je bouillon trekt en wat te doen als zelfs de televisie niets nieuws te vertellen heeft. Dan klopt de depressie aan en eet mee van je niet volledig ontdooide diepvrieslasagne.

Het gezondheidsrisico van single zijn is zo groot dat het verboden zou moeten worden. Maar goed, de boekendokter heeft genoeg oudere romans gelezen om te weten dat niet gearrangeerde huwelijken en een scheidingsverbod mensen ook naar de fles en de strop deed grijpen. Ons talent voor ongeluk is gigantisch.

lees meer …